Chu Vĩnh Khang (周永康 – Zhou Yongkang), sinh năm 1942 tại Vô Tích, Giang Tô, từng là một trong những nhân vật quyền lực nhất trong lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc hiện đại. Từ xuất phát điểm là một kỹ sư dầu khí, ông leo lên tới đỉnh cao quyền lực với cương vị Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị. Trong giai đoạn cực thịnh, Chu được giới quan sát gọi là “vua an ninh” – người kiểm soát toàn bộ bộ máy an ninh nội địa khổng lồ. Tuy nhiên, cú ngã ngựa năm 2014–2015 của ông không chỉ là vụ án tham nhũng lớn nhất kể từ năm 1949, mà còn kéo theo những thay đổi sâu sắc trong cấu trúc quyền lực Trung Quốc, đặc biệt liên quan đến Ủy ban Chính pháp Trung ương.
Sự nghiệp của Chu Vĩnh Khang bắt đầu trong ngành dầu khí. Sau khi tốt nghiệp Học viện Dầu mỏ Bắc Kinh năm 1966, ông làm việc tại mỏ dầu Đại Khánh và dần thăng tiến, trở thành Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Trung Quốc (CNPC). Năm 1998, Chu chuyển sang lĩnh vực quản lý nhà nước với cương vị Bộ trưởng Bộ Đất đai và Tài nguyên, rồi giữ chức Bí thư Tỉnh ủy Tứ Xuyên (1999–2002), nơi ông xây dựng được mạng lưới quyền lực chính trị vững chắc.
Năm 2002 đánh dấu bước ngoặt lớn khi Chu được bổ nhiệm làm Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an, kiêm Phó Bí thư Ủy ban Chính pháp Trung ương. Từ 2007 đến 2012, quyền lực của ông đạt đỉnh cao chưa từng có: vừa là Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị (xếp thứ 9), vừa là Bí thư Ủy ban Chính pháp Trung ương – cơ quan kiểm soát công an, tòa án, viện kiểm sát, lực lượng vũ cảnh và tình báo nội địa.
BBC, Reuters và South China Morning Post đều nhận định Chu Vĩnh Khang là “đại hổ” quyền lực nhất thời kỳ đó. Dưới sự kiểm soát của ông, ngân sách “duy trì ổn định” (维稳 – weiwen) phình to, thậm chí vượt cả chi tiêu quốc phòng, lên tới hàng trăm tỷ USD. Chu trực tiếp chỉ đạo các chiến dịch trấn áp bất ổn tại Tây Tạng và Tân Cương, đồng thời bị cáo buộc bảo kê cho lợi ích kinh doanh dầu khí của gia tộc. Dù thứ bậc hình thức trong Thường vụ không cao, quyền lực thực tế của ông lại vượt trội, khiến nhiều người ví ông như một “hoàng đế an ninh”.
Theo phân tích của The Diplomat và SinoInsider, thời kỳ Chu Vĩnh Khang nắm quyền là đỉnh cao của Ủy ban Chính pháp Trung ương, khi cơ quan này trở thành một “siêu quyền lực”, can thiệp sâu vào tư pháp và an ninh. Chu cũng được cho là có liên hệ mật thiết với phe Bạc Hy Lai và từng phản đối việc xử lý Bạc Hy Lai năm 2012.
Sau Đại hội 18, khi Chu Vĩnh Khang chính thức nghỉ hưu, mạng lưới quyền lực của ông bắt đầu sụp đổ. Hàng loạt thân tín như Tưởng Khiết Mẫn (CNPC) và Lý Đông Sinh (Thứ trưởng Bộ Công an) lần lượt bị điều tra. Năm 2014, Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương tuyên bố điều tra Chu vì “vi phạm kỷ luật nghiêm trọng”. Tháng 6/2015, tòa án Thiên Tân kết án ông tù chung thân với các tội danh nhận hối lộ (hơn 130 triệu NDT), lạm quyền và làm lộ bí mật quốc gia. Khối tài sản khổng lồ của gia đình ông, ước tính lên tới hàng tỷ USD, bị tịch thu.
Vụ án Chu Vĩnh Khang gây chấn động chính trường Trung Quốc, bởi lần đầu tiên một cựu Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị bị truy tố hình sự, phá vỡ “vùng cấm” bất thành văn tồn tại nhiều thập kỷ. Reuters và BBC coi đây là minh chứng rõ ràng cho việc Tập nhạc phụ sẵn sàng “đả hổ” để củng cố quyền lực và quét sạch các phe cánh cũ.
Quan trọng hơn, vụ Chu Vĩnh Khang trở thành chất xúc tác cho những cải cách lớn nhằm ngăn chặn tình trạng tập trung quyền lực cá nhân. Ngay từ Đại hội 18, số lượng Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị bị cắt giảm từ 9 xuống còn 7, và chức Bí thư Ủy ban Chính pháp Trung ương không còn giữ ghế Thường vụ. Người kế nhiệm Chu, ông Mạnh Kiến Trụ, chỉ là Ủy viên Bộ Chính trị – một sự “hạ cấp” rõ rệt để tránh việc một cá nhân nắm trọn “con dao của chế độ” (刀把子).
Các cải cách tiếp theo bao gồm giảm sự can thiệp trực tiếp của Ủy ban Chính pháp vào các vụ án cụ thể, tăng tính độc lập tương đối cho tòa án, giải thể một số cơ quan phụ và chuyển vai trò của Ủy ban từ chỉ huy sang điều phối. Theo The Diplomat và China Leadership Monitor, đây là cách Tập nhạc phụ mình sử dụng vụ án Chu để xóa bỏ “di chứng quyền lực” và tái khẳng định quyền lãnh đạo tập trung của trung ương Đảng đối với bộ máy an ninh.
Các tổ chức nghiên cứu như Brookings và Jamestown Foundation đánh giá những thay đổi này nhằm hạn chế sự trỗi dậy của các “siêu cá nhân quyền lực”, dù toàn bộ hệ thống vẫn nằm dưới sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng. Vụ Chu Vĩnh Khang không chỉ kết thúc một đế chế cá nhân mà còn góp phần định hình lại cấu trúc quyền lực của Trung Quốc hiện đại, nhấn mạnh thông điệp: không ai đứng trên kỷ luật Đảng.
Cuộc đời và kết cục của Chu lão hổ trở thành biểu tượng cho sự tha hóa quyền lực và cho quyết tâm chống tham nhũng/thâu tóm quyền lực về một mối của nhạc phụ mình.
